Geçenlerde yolda yürürken aklıma bu cümle takıldı. Ben, bir yandan geleneklerin ve kültürel değerlerin korunarak geleceğe aktarılması konusunu çok önemserken diğer taraftan yaşadığımız zamanın bizlere sağladığı imkânlardan faydalanmanın, başka bir deyişle çağa ayak uydurmanın gerekli olduğu inancındayım. Çünkü her ikisi de tek başına yeterli değil. Asıl mesele ise dengeyi kurabilmek...Toplumlar tarih boyunca şu iki temel yaklaşım arasında tereddüt yaşamış: “Geçmişten gelen değerleri korumak” veya “zamanın değişimine ayak uydurmak”…
Gelenekler, toplumların kimliğini oluşturan en önemli öğelerindendir. Bayram kutlamaları, düğün adetleri, yemek pişirme teknikleri, el sanatları, dans ve müzik gibi birçok geleneksel unsurlar toplumun kültürel mirasını oluşturur. Bunlar sayesinde insanlar ortak değerler etrafında bir araya gelirler. Geleneklerini unutan toplumlar, zamanla kimliklerini yitirir ve başka kültürlerin etkisi altında kaybolur giderler.
Bu nedenle özellikle toplu göç yoluyla yer değiştiren toplumlar geleneklerine sıkı sıkıya bağlı kalır, bunları geleceğe aktarmak için büyük çabalar gösterirler. Elbette yalnızca geleneğe bağlı kalmak da yeterli değildir. Zira dünya sürekli değişiyor, bilim, teknoloji ve yaşam şekilleri hızla dönüşüyor. Bu değişim ve dönüşüme kapalı olan toplumlar gelişmelere ayak uyduramaz. Yeniliklere açık olmak, bireylerin ve toplumların daha iyi yaşam koşullarına ulaşmasını sağlar.
Bu noktada esas olan, geleneği reddetmek ya da değişimi körü körüne kabul etmek demek değildir. Asıl yapılması gereken, geçmişten gelen değerleri koruyarak geleceğe uyum sağlamaktır.
Tarih boyunca pek çok medeniyet, yeni fikir ve gelişmelere uyum sağlayabildikleri ölçüde ilerleme kaydedebilmiştir. Örneğin, Avrupa’da Rönesans, klasik dönem eserlerine duyulan ilgi sayesinde mümkün olmuştur. Eski eserler reddedilmemiş, yeniden yorumlanarak üzerine yeni değerler inşa edilmiştir.
Gelenek, müzik, edebiyat, sanat ve mimaride büyük bir zenginliği barındırır. Bu birikim, gelecekte oluşturulacak yenilikçi çalışmalara ilham kaynağı olur.
Toplumlar, iletişim yoluyla, teknoloji ve ekonomideki gelişmeleri, kültürel alanlardaki yenilikleri takip etmedikleri sürece geri kalma riskiyle karşı karşıya kalırlar. Farklı kültürlerle etkileşime açık olmak, yenilikleri de hızla benimsemeye yardımcı olur.
Bazı toplumlarda gelenekler, yeni fikirleri bütünüyle reddediyormuş gibi algılanabilir. Ancak aslında özüne sadık kalındığında ve geçmişin deneyimi dikkate alındığında, gelenek yeniliği dışlamaktan çok ona yön verir.
Örneğin, tarihi yapılardaki estetik anlayışı, yeni bina tasarımlarına ilham kaynağı olabilir. Geleneksel müzik, güncel müzikle harmanlanarak yeni müzik türlerini ortaya çıkarabilir. Divan edebiyatındaki fikirleri ifade biçimleri günümüz edebiyatçıları için esin kaynağı olabilir. Geleneksel yemek tariflerinin günümüz yemeklerine uyarlanması hem lezzetin hem de sağlığın korunmasına yol açar. Tarihi dokuyu koruyarak modern binalar inşa etmek hem şehirlerin kimliğini canlı tutar hem de güncel ihtiyaçlara cevap verir. Geleneksel el sanatlarının, tasarıma dönük güncel yöntemlerle kaynaştırılması hem eski teknikleri yaşatır hem de yeni bir estetik anlayışının oluşmasını sağlar.
Sonuç olarak, geleneği korumak ile değişime ayak uydurmak birbirine karşıt değil, birbirini tamamlayan iki unsurdur. Sağlıklı bir toplum, geçmişin birikimini günün ve geleceğin imkânlarıyla birleştirebilen toplumdur. Ancak bu şekilde hem kimliğimizi koruyabilir hem de zamanın gereklerine uygun bir yaşam sürebiliriz.
Bu iki yaklaşımı halk oyunlarımızı örnek vererek detaylandıracak olursak, halk oyunları, bir milletin kültürünü, yaşam biçimini ve duygularını yansıtan en önemli unsurlardan biridir. Yörelerin iklimi, adetleri, insan ilişkileri, sevinçleri ve acıları halk oyunlarında kendini gösterir. Bu alanda geleneği korumak, oyunun ruhuna sadık kalmak demektir.
Oyunlar toplumun yalnız eğlencesi değil, aynı zamanda hafızası, dili ve duygusudur. Her figürde geçmiş saklıdır, her adımda bir yaşanmışlık. Bugün oyunları izlerken çoğu zaman şu soruyla karşılaşırız: Bu oyunlar olduğu gibi mi kalmalı, yoksa zamana mı uymalı?
Bir zeybeğin heybetli tavrı, omuz omuza çekilen halaydaki dayanışma ruhu, Karadeniz’in dalgalarının ritmini taşıyan horonun coşkusu rastgele hareketler değil, yörenin yaşamının bedenle anlatımıdır.
Figürlerin, müziğin ve kostümlerin her biri, tarihsel ve kültürel bir anlam taşır. Bu nedenle halk oyunları yalnızca bir dans değil, aynı zamanda kültürel bir mirastır. Ancak günümüzde bu mirası korumak ile çağın gerekliliklerine uyum sağlamak arasında bir denge kurmak da gerekir.
Halk oyunlarında geleneği korumak, geçmişten gelen figürleri, müzikleri ve kostümleri aslına uygun şekilde yaşatmak demektir. Bu, kültürümüzün bozulmadan gelecek nesillere aktarılması açısından son derece önemlidir. Eğer halk oyunları özünden koparılırsa, zamanla gerçek kimliğini kaybeder ve sadece görsel bir gösteriye dönüşür.
Öte yandan değişime ayak uydurmak da tamamen reddedilemez. Sahne düzenleri, ışıklandırma, koreografi ve sunum biçimleri zamanla gelişmiştir. Bu yenilikler halk oyunlarının daha geniş kitlelere ulaşmasını sağlamış, gençlerin ilgisini artırmıştır. Teknolojinin sunduğu imkânlar sayesinde halk oyunları artık yalnızca yerel değil, uluslararası sahnelerde de sergilenebilmektedir.
Bu noktada önemli olan, geleneği yok etmeden yenilik yapabilmektir. Figürlerin özünü bozmadan sahne düzenini modernleştirmek, müziği değiştirmeden sunumu zenginleştirmek bu dengeye güzel örneklerdir. Böylece halk oyunları hem köklerine sadık kalır hem de günün estetik anlayışına uyumlanır. Böylece geçmişin mirası değil, yaşayan bir kültür olarak varlığını sürdürebilir.
Ancak dünya üzerinde hiç değiştirilmeden yüzlerce yıl öncesinde nasıl uygulanıyorsa günümüzde de neredeyse hiç değişmeden uygulanan bazı ritüeller de var. Bunlara örnek:
Japonya’daki “Çay Seremonisi” yaklaşık 500 yıldır aynı kurallara göre uygulanır. Çayın hazırlanış biçimi, kullanılan kaplar, oturma düzeni ve hareketler değişmeden korunmuş durumda. Sabır, sadelik ve saygıyı temsil eden bu ritüel modern Japonya’nın teknolojik açıdan son derece ileri seviyede olmasına rağmen bilinçli olarak korunan bir gelenek… Amaç, yavaşlamak, disiplin ve estetiği geleceğe aktarmak.
Yahudi “Şabat Günü” haftanın yedinci günü yapılan dinlenme ve ibadet günüdür. Kuralları ve anlamı binlerce yıldır değişmeden sürüyor. Ateş yakmama, çalışmama gibi kurallar hâlâ uygulanıyor.
Son verdiğimiz örnekler istisnadır. Biz yazımızın özüne dönecek olursak şunu söyleyebiliriz: “Köklerimizden güç alarak değişimi karşılamak, geleceği inşa etmenin en sağlam yoludur…”