Yaşar Müzesi Müdürü Rıdvan Gölcük, “Savaşın Gölgesinde Bir Müze Tahliye Operasyonu” başlıklı sunumuyla İzmir Kültür Sanat Fabrikası’na (İKSF) konuk oldu. Gölcük, Hitler’in orduları Avrupa’yı kasıp kavururken İstanbul’daki müzelerin savaşın gölgesinde gerçekleştirdiği tahliye operasyonunun bilinmeyenlerini anlattı.
Sunumunda İkinci Dünya Savaşı döneminde, olası bir işgal veya bombardıman riskine karşı İstanbul’daki paha biçilemez eserlerin Anadolu’ya nakledilme sürecinin unutulmuş hikayesini aktaran Rıdvan Gölcük, “Bu çalışma sadece lojistik bir operasyon değil aynı zamanda bir hafıza koruma stratejisiydi” diye konuştu. Türkiye’nin savaşa girmemesine karşın o sıralarda çok sayıda önlem aldığını aktaran Gölcük, devlet kurumları ile müzeciler arasındaki yazışmalara ilişkin beş yıl süren araştırmasının sonuçlarını anlattı.
Sunumunda o yıllarda yayımlanmış kararnamelere, müzelerdeki eserlerin Anadoluya taşınırken çekilen fotoğraf ve belgelere de yer veren Rıdvan Gölcük, o dönemde Trakya’da çok sayıda korugan yapıldığını, 15 Mayıs 1941’da okulların tatil edilip bir tahliye kararnamesi çıkartıldığını anımsatı. Savaşa girilmese bile çok hazırlık yapıldığını, savaş tehdidine karşı Trakya halkını korumak için vatandaşları Anadolu’ya tahliye etmek gibi pek çok önlem alındığını anlatan Gölcük sözlerini şöyle sürdürdü:
“Vatandaşların yanı sıra hayvanların tahliyesi bile düşünülmüştü. Öte yandan Bulgaristan sınırına dayanan savaş tehlikesinin Tekirdağ ve İstanbul’a da sıçraması durumunda kültür varlıklarının korunması için de çok sayıda önlem alındı. Almanlar Polonya’ya girdiğinde biz müzelerimizi nasıl koruyacağımıza ilişkin bir strateji hazırlamaya başlamıştık bile. 1940 yılında İstanbul Arkeoloji Müzesi’nin başında Aziz Ogan’ın olduğu dönemde müzeciler bir araya gelip kıymetli eserlerin Anadolu’ya nasıl taşınıp korunacağına ilişkin toplantılar yapıyorlardı.”
Topkapı Sarayı’ndaki kutsal emanetler, Türk-İslam eserleri, halı koleksiyonu, İstanbul Arkeoloji Müzesi’nin heykel koleksiyonu için alınan önlemleri anlatan Rıdvan Gölcük, şu bilgileri paylaştı:
“Niğde, müze ve kütüphanelerdeki maddi ve sanat değeri yüksek eserlerin nakledileceği yer olarak belirlenmiş. Yerinden taşınması güç tarihi yapılar, lahitler ve restorasyondan geçmiş olan hassas eserlerin de yerinde korunmasına karar verilmiş. İstanbul’daki müzelerde yerler kumlarla döşenirken, pencerelerdeki camlarla sergi dolaplarının camları kafes şeklinde bantlanarak güçlendirilmiş. Kırılırsa çevreye zarar vermemesi hedeflenmiş. 1 Eylül 1939 tarihinde yapılan önleyici koruma Türk müzeciliği, hatta Avrupa içinde yapılmış en büyük önleyici koruma harekatı.”
Rıdvan Gölcük, müzelerdeki taşınabilecek kıymetli eserlerin Niğde’deki Sarıhan ve Akmedrese’ye götürülürken İstanbul’da kalacak eserlerin de özel bir şekilde koruma altına alındığını belirttiği sunumunu görsellerle anlattı. Lahitlerin ahşap desteklerin yanı sıra kum çuvallarıyla koza gibi sarıldığı çalışmaların Müzeler Genel Müdürlüğü’nde görevli mimar ve restoratör Ali Saim Ülgen tarafından fotoğraflandığını anlatan Gölcük, “Bu çalışmalar İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’deki durumu göstermesi açısından çok kıymetli” dedi.
Savaş sırasında Avrupa’yı kırıp geçiren Adolf Hitler’in bir yandan toprak alırken bir yandan da müzeleri soygundan geçirdiğini, Avrupa’daki neredeyse tüm büyük müzelerle Sovyetler’deki Hermitage Müzesi’nin soyulduğunu hatırlatan Rıdvan Gölcük, Türkiye Cumhuriyeti Hariciyesi’nin savaşın başladığı sıradaki raporlamasının önlem alınmasının yolunu açtığını söyledi. Türkiye’de kültür varlıklarını koruma adına yapılan çalışmaların Avrupa’nın en iyi önleyici müzecilik koruması olduğunu vurguladı.
“Biz savaşa alınan önlemlerle ve diplomatik becerilerle girmedik diyebiliriz” diyen Rıdvan Gölcük, “Tarihte yaşadığımız şu örnek gösteriyor ki, biz eserlerimizi daha iyi koruruz. Böylesine gurur verici bir hikayemiz var ve biz onu parlatmıyoruz. Bu konu derinlemesine araştırılması ve unutulmaması gereken bir başarı hikayesidir” diye ekledi.
• Görseller Rıdvan Gölcük arşivinden derlenmiştir.