Dokuz Eylül Üniversitesi’nin Buca Dokuzçeşmeler yerleşkesindeki Eylül Köşkü'nde yer alan Bayrakbilim ve Türk Bayrakları Müzesi alanında ilk ve tek. Ulusumuzun duygularıyla örtüşen, kültürümüzde derin izleri bulunan ay-yıldızlı bayrağımızın belgeler, objeler ve fotoğrafların tanıklığında anlatılan hikâyesi bu müzede sizleri bekliyor…

Dokuz Eylül Üniversitesi’ne (DEÜ) bağlı Bayrakbilim ve Türk Bayrakları Müzesi 9 Eylül 2020 günü açılmış. Bu özel müze, ülkemizde henüz bir bilim dalı olarak geçmeyen veksilloloji yani bayrakbilim alanında da öncü bir işlev üstlenmiş.

Buca’nın Dokuzçeşmeler yöresinde yer alan Bayrakbilim Müzesi öncelikle mimari yapısıyla insanı sarıp sarmalıyor. Müzeye ulaştığınızda, ay yıldız şekli verilmiş bitkilerle tasarlanmış ve harika bir çeşmenin bulunduğu bir bahçe sizi karşılıyor. Bahçede tarih boyunca kurulmuş Türk devletlerinin bayrakları sıralanmış. Binanın girişinde, gönderlerdeki Türk bayrakları daha müzeye adım atmadan içinizi ısıtıyor. 

Alanında ülkemizdeki ilk ve tek müze

Işıklandırması, sergilemesiyle modern bir müzecilik anlayışıyla tasarlanmış Bayrakbilim ve Türk Bayrakları Müzesi ülkemizde bu alanda açılmış ilk ve tek müze. Müze, görsel kültür tarihi araştırmaları sırasında Türkiye’de bir ulusal bayrak müzesi eksikliğini fark eden DEÜ Güzel Sanatlar Fakültesi Grafik Bölümü Öğretim Görevlisi, grafik tarihi uzmanı Ömer Durmaz'ın fikri ve girişimiyle yaşama geçmiş. 

DEÜ'nin çok paydaşlı Bilimsel Araştırma Projesi (BAP) desteğiyle Temmuz 2020’de kuruluş kararı alınan müze yaklaşık iki ay gibi kısa bir hazırlık sürecinin ardından 9 Eylül 2020 tarihinde açılmış. Günümüzde "özel müze" olarak konumlandırılan yapıdaki koleksiyonun belgeleme, korunma ve sergilenmesinin denetimi yine Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın gözetimi altında sürüyor.

Müze binası 1890’larda Yunan asıllı İngiliz Barff Ailesi tarafından yaptırılmış. Yaklaşık 130 yıllık tarihi yapıda Levanten mimarisinin tüm özelliklerini görmek mümkün.  DEÜ'nin mülkiyetindeki yapı Barff Ailesi’nden sonra eğitim kurumu, müdürlük, dekanlık ve sosyal tesis olarak da kullanılmış. 

Müzede neler var?

Bayrakbilim ve Türk Bayrakları Müzesi’ni Müze Müdürü ve DEÜ Efes Meslek Yüksekokulu, Kültürel Miras ve Turizm Programı Öğretim Görevlisi Nurcan Durmaz'la gezdim. Bize DEÜ Edebiyat Fakültesi Müzecilik Bölümü Öğretim Görevlisi Betül Teoman da eşlik etti, değerli bilgiler verdi.

Bayrakbilim Müzesi’nde bayrağımıza dair aklınıza gelebilecek pek çok sorunun yanıtını bulabilirsiniz. Mekanın giriş katında farklı içerikte hazırlanmış "Ay Yıldız Salonları" ile "Türk Bayrakları Salonu" bulunuyor. Birinci katta ise sergi salonu, "Bayrakbilim Salonu", "Çocuk Atölyesi", kütüphane yer alıyor.

Müzede beni en çok şaşırtan ve duygulandıran Nurcan Durmaz’ın bayrakları anlatırken "görev yapmış bayraklar" ile "gazi bayraklar" tanımlaması oldu. Ülkemizin Kurtuluş Savaşı’nda kullanılmış bayraklar “gazi bayraklar" arasında. Özsamancı Ailesi'nin müzeye bağışladığı 9 Eylül 1922 tarihli ve merhum Şükrü Tül'ün koleksiyonundan bağışlanan aynı tarihli Türk bayrakları, Kıbrıs Barış Harekatı bayrakları da bu kapsamda. Anıtkabir bayrağı, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi bayrağı ve hudut karakol bayrakları da "görev yapmış bayraklar” arasında bulunuyor.

Müze Müdürü Durmaz, tematik bir müzede heyecanın çoğu zaman eserin maddi değerinden değil, taşıdığı hikâye ve tanıklıktan geldiğini söylüyor. Nurcan Durmaz, “Milli Mücadele dönemine ilişkin gazi bayraklar, görev yapmış ve hikâyesi bilinen hudut bayrakları, kurumsal bağışlarla gelen bayraklar ve belgeler bizim için her zaman çok kıymetli. Bir üniversite müzesi olarak koleksiyonumuzu adım adım büyütüyor, her yeni parçayı bilimsel kayıt ve koruma sürecine dâhil ediyoruz" diye ekliyor.

Kurtuluş Savaşı sırasında ninelerimizin elde ya da dikiş makinelerinde, zorlukla bulabildikleri kırmızı kumaşlara diktikleri beyaz ay yıldızlı bayraklar da müzede sergileniyor. Milli Mücadele’den kalma gazi bayraklar ve 9 Eylül 1922’de İzmir’in kurtuluşunda bizzat kullanılmış olan kanlı bayrak da müze bünyesinde.

Müze bağış kabul ediyor

Bayrak Müzesi'nde yüz yılı aşan tarihiyle yer alan bayrakların yanı sıra kartpostallar, afişler, ay-yıldız formunun yer aldığı çok sayıda obje ve efemeralar sergileniyor. Müzedeki koleksiyonun büyük bölümü Haluk Perk Vakfı ile imzalanan protokol kapsamında sağlanan eserlerden oluşmuş. Müzede ayrıca görsel tasarım tarihi uzmanı Öğretim Görevlisi Ömer Durmaz’ın ve DEÜ Edebiyat Fakültesi Müzecilik Bölümü kurucularından merhum Şükrü Tül'ün değerli koleksiyonları sergileniyor. 

Müze Müdürü Nurcan Durmaz, kurumsal ve bireysel bağışlarla sürekli zenginleşen müzeye katkıda bulunmak isteyen vatandaşların aile yadigârı bayraklarını veya ay-yıldız temalı eserlerini bağışlamak için web sitesi üzerinden kendileriyle iletişime geçilebildiğini belirtiyor. Durmaz, bağışlanan eserlerin, yönetim kurulu onayının ardından bağışçıların adıyla koruma altına alınarak sergilendiğini söylüyor.

Nurcan Durmaz, müzenin modern müzecilik anlayışıyla tasarlandığını, sıcaklık, bağıl nem ve ışık değerleri bakımından uygun iklimlendirme yöntemlerinin kullanıldığını, bunların değerlerinin mevsimsel geçişlerde kontrol edildiğini belirtiyor. Müzede organik ve inorganik malzeme grupları için uygun saklama koşullarının doluşturulduğu arşiv odası da bulunuyor. Durmaz, “ Eserleri, önleyici koruma kriterleri açısından olması gereken standartlarda sergilemeye ve korumaya özen gösteriyoruz” diyor.

Nurcan Durmaz, modern anlamda “ulus bayrağı” fikrinin ulus-devletlerin oluşumuyla birlikte belirginleştiğini söylüyor. Türk bayrağının dünya bayrakları içinde hem biçimsel yalınlığı hem de güçlü tanınırlığıyla öne çıkan örneklerden biri olduğunu vurgulayan Durmaz, “Kırmızı zemin üzerindeki beyaz ay-yıldız, uzaktan bakıldığında dahi ayırt edilebilen bir görsel kimlik sunuyor. Bunun yanı sıra tarihsel sürekliliği ve toplumsal hafızadaki karşılığı da Türk Bayrağı’nın literatürde güçlü bir yerde durmasına katkı sağlıyor" diye ekliyor.

Çocuklar için atölye çalışmaları

Müzenin ikinci katında çocuklar için bir atölye ortamı da bulunuyor. Çocuk atölyesinde eğitmen eşliğinde bayrakların renkleri, biçimleri ve sembolleriyle ilgili mini oyunlar düzenleniyor. Bayrakbilim ve Türk Bayrakları Müzesi Müdürü Durmaz, "Çocukların keşfetme duyguları motor becerileriyle birleştirilerek bayrak bilgisi aşılanıyor. Temel amaç, çocukların bayrak temsilini doğru öğrenerek müzeden ayrılmalarını sağlamak" diyor.

Müze içinde bir ihtisas kütüphanesi de var. Üniversite öğrencilerinin yararlanabildiği kütüphanede, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün yanı sıra, Milli Mücadele dönemine ve Çanakkale Savaşları'na ilişkin eserler yer alıyor. Nurcan Durmaz, müze envanterine bağış yoluyla gelen 226 seçkin eserin yanı sıra dönemin ruhunu yansıtan 109 süreli yayın ve derinlemesine incelemeler içeren dört özel araştırma dosyasının bulunduğunu da söylüyor. Müze için sergilenen eserlerin yer aldığı bir katalog da basılmış.

***

2025 yılında 8 bin ziyaretçi

Kuruluşundan bu yana beş yılı geride bırakan müze 2025 yılında 8 bine yakın ziyaretçiyi ağırlamış. Müze Buca'daki Levanten köşkler için yerel turlar düzenleyen acentaların ve rehberlerin de rotasında yer alıyor. Milli bayramlar döneminde ziyaretçi trafiğinin arttığını öğrendiğim müzenin en sadık ziyaretçileri anaokulu, ilkokul öğrencileri. Ancak mekan teknolojiyle harmanlanmış sergileme anlayışı sayesinde gençlerin ve teknoloji meraklılarının da ilgisini çekiyor. Türk devletleri bayraklarının multivizyon gösterileriyle anlatıldığı salonun müzenin ziyaretçilerini en çok şaşırtan ve etkileyen bölüm olduğunu öğreniyoruz.

***

Nasıl gidilir?

Bayrakbilim ve Türk Bayrakları Müzesi’ni hafta içi günlerde, çalışma saatleri içerisinde ziyaret edebilirsiniz. Müze Cumartesi günü ancak rezervasyon yaptırılarak gezilebiliyor. Pazar günü kapalı olan müzenin girişi ücretsiz. Müzeye Buca Tınaztepe hattında giden toplu ulaşım araçlarıyla kolayca ulaşabilirsiniz. Ancak yapının eski bir bina olması nedeniyle müzenin üst katındaki odaları engelli bireyler için sıkıntılı.